Nowa wystawa w Paryżu – Byblos, czyli skarby starożytnego Libanu

Stanowisko archeologiczne w Byblos, fot. Autorstwa Jerzy Strzelecki - Praca własna, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3357782

Instytut Świata Arabskiego w Paryżu do 23 sierpnia 2026 r. prezentuje nową i niezwykłą wystawę skarbów archeologii i kultury starożytnego Libanu pt. „Byblos, starożytne miasto Libanu” („Byblos, Cite millenaire du Liban”), której patronuje Ministerstwo Kultury i Generalna Dyrekcja Starożytności Libanu.

czytaj też: >>> Luwr i Biblia, czyli zaproszenie do niezwykłej podróży z Pismem Świętym w Paryżu <<<

Ekspozycja będąca efektem współpracy libańsko-francuskiej stwarza unikalną okazję odkrycia skarbów archeologii, odnalezionych w ostatnich latach w Byblos, ale także wielu innych cennych eksponatów z bogatych kolekcji, m.in. Muzeum Luwru w Paryżu (Departament Starożytności orientalnych), Muzeum Azji Przedniej w Berlinie i Muzeum Archeologii Uniwersytetu Amerykańskiego w Bejrucie.

Wyjątkowa okazja

Wystawa w Paryżu to rzadka okazja do poznania bogatego obrazu dziejów i kultury jednego z najstarszych miast w Libanie, Byblos, którego skarby wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Byblos, którego początki sięgają epoki neolitu, stał się na przestrzeni ok. 9 tys. lat, jednym z najważniejszych centrów wymiany handlowej na obszarze tzw. Lewantu, czyli starożytnego Bliskiego Wschodu. Niezwykła lokalizacja i warunki geograficzne Byblos, położonego 40 km na północ od Bejrutu, obecnej stolicy Libanu, stworzyły z ówczesnego miasta, handlowy i kulturowy pomost między cywilizacjami Libanu i Egiptu, a także Mezopotamii i basenu Morza Egejskiego.

Prastare miasto

Współcześni mieszkańcy Byblos nazywają to miasto Jbeil, słowem wywodzącym się z oryginalnej jego nazwy Gubla. W starożytności nazwy Byblos używano od IV wieku p.n.Ch. jako odniesienia do greckiego słowa biblos, oznaczającego papirus, od którego pochodzi również słowo Biblia. Papirus rosnący w Egipcie, był niemal wyłącznie obiektem starożytnej wymiany handlowej dzięki pośrednictwu miasta Byblos. Miasto jest także bezpośrednio kojarzone z historią i rozwojem alfabetu fenickiego, będącego źródłem pism alfabetycznych.

W Byblos odkryto najstarszą inskrypcję w języku fenickim na Sarkofagu Ahirama. Miasto Byblos było nazwane przez Filona z Byblos „najstarszym miastem świata”, a pozostałości starożytnych warstw archeologii świadczą o początkach urbanizacji z początkiem III tysiąclecia p.n.Ch. Część portowa otoczona murami, wewnątrz których gęsta zabudowa usłana była siecią ulic i pasaży. W centrum znajdowała się świątynia Damy z Byblos. O stosunkach międzynarodowych Byblos ze światem basenu Morza Śródziemnego świadczą dokumenty i prezenty dyplomatyczne egipskich faraonów z połowy III tysiąclecia p.n.Ch. Jednak szczególną uwagę widzów na wystawie przykuwają bogate skarby pochodzące z nekropolii królewskiej i świątyni „Damy z Byblos” z początku II tysiąclecia p.n.Ch.

Niezwykłe skarby

Podziw publiczności budzi wybór skarbów odkrytych w Byblos na terenie tzw. grobów królewskich, m.in. Abi-Szemu i Yapi-Szemu-Abi (wspaniałe złote i srebrne naczynia, złota biżuteria inkrustowana kamieniami szlachetnymi, lusterka, broń reprezentacyjna monarchów), których prezentowane artefakty wskazują na silne wpływy sztuki egipskiej lub pochodzą z Egiptu, jak prezenty dyplomatyczne faraonów Amenemhata III i IV. W sąsiedniej sali wyeksponowano depozyty wotywne ze Świątyni Obelisków, pośród których uwagę zwracają liczne figurki z fajansu, ostrza wotywnych toporów wykonane ze złota i srebra, reprezentacyjne sztylety i bogata biżuteria oraz unikalna „procesja” kilkuset figurek ludzkich w brązie, nierzadko obłożonych złotem.

Prace i znaleziska w Byblos

Stanowisko archeologii w Byblos stało się przedmiotem pierwszych francuskich badań w XIX w. znanego orientalisty Ernesta Renana, ale dopiero współczesne badania i wykopaliska pozwoliły na prezentację w Instytucie Świata Arabskiego aktualnego stanu wiedzy o dziejach tego starożytnego portu fenickiego. Badania skupiły się szczególnie na strefie starożytnego portu, który był naturalnym łącznikiem między Byblos i basenem Morza Śródziemnego. Symbolika morza, otwarcie na świat, jest wszechobecna w Byblos, w świątyniach miasta, nekropolach i życiu codziennym jego mieszkańców.

Najnowszym i zdumiewającym odkryciem archeologii jest tamże nekropola elit miejskich Byblos z epoki brązu (ok. 1800 p.n.Ch.), która pozostała nietknięta od niemal 4 tysięcy lat, co jest absolutną rzadkością we wschodniej części Morza Śródziemnego (Lewantu)! Jej rekonstrukcja i dokumentacja archeologiczna jest w sercu tej niezwykłej wystawy w Paryżu, dając publiczności unikalną okazję śledzenia przebiegu prac archeologii i konserwacji libańsko-francuskiej ekipy badaczy.

Od 2019 r. prace nad nekropolią królewską w Byblos powierzono zespołowi z Generalnej Dyrekcji Starożytności Libanu (dr Tania Zaven) i Departamentu Starożytności Orientalnych Muzeum Luwru w Paryżu (dr Julien Chanteau). Dlatego w centrum ekspozycji pokazano prace i odkrycia struktury miejskiej w epoce brązu, ale wystawa prezentuje także Byblos w późniejszych epokach fenickiej, hellenistycznej i rzymskiej, co stanowi dla paryskiej publiczności rzadką okazję do „archeologicznej wędrówki” tropem dziejów i kultury oraz współczesnych odkryć archeologii w Byblos, jednego z najważniejszych miast starożytności na wschodzie Morza Śródziemnego.

Inspirująca ekspozycja

Obraz dziejów i kultury Byblos na wystawie w Instytucie Świata Arabskiego ma swój logiczny układ w proponowanej trasie zwiedzania. Już na początku ukazano naturalne związki „Byblos i Morza (Śródziemnego)” i w pierwszej sali ujrzymy m.in. całą kolekcję wotywnych kotwic z inskrypcjami w piśmie hieroglificznym, świadczących o niezwykle rozwiniętym handlu i wymianie z licznymi państwami regionu Lewantu (Syria, Izrael, Egipt, Anatolia).

Olbrzymia mapa ukazuje sieć dróg lądowych i morskich z Byblos od epoki brązu aż do czasu inwazji tzw. Ludów Morskich z regionu Morza Egejskiego w XII wieku p.n.Ch. Szczególną uwagę widzów przykuwa jednak część poświęcona handlowi drewnem cedru, będącego symbolem Libanu, którego lasy znajdują się w regionie Gór Libanu. Handel drewnem cedrowym, z uwagi na jego wysoką jakość, objął wszystkie ówczesne potęgi Egiptu, Asyrii i Babilonii, Persji, Grecji i Rzymu. Stąd rozwój portu w Byblos nastąpił od III tysiąclecia p.n.Ch. z uwagi właśnie na handel drewnem cedrowym i produktami rolnictwa z Doliny Beqaa.
Następnie w części drugiej ukazano początki urbanizacji Byblos od epoki neolitu (ok. 6900 p.n.Ch.) aż po czasy epoki brązu, skąd pochodzą liczne ślady kultu przodków i pochówku zmarłych w strefie mieszkalnej, o czym świadczy odkryta przez archeologów kolekcja 2059 naczyń (waz) nagrobnych z przedmiotami codziennego i kultowego użytku (biżuteria, amulety i broń) i żywnością, co wskazuje na rozwinięty kult zmarłych.

Centralna część wystawy ukazuje Byblos w początkach epoki brązu (ok. 3000 p.n.Ch.), a jego odkrycia dokonał francuski archeolog i orientalista Ernest Renan w latach 1860-1861. Ekspozycja przedstawia odkrycia w Świątyni „Damy z Byblos” (Balaat Gebal), bogini, którą utożsamiano z boginią Hathor (Egipcjanie), Asztarte (Fenicjanie) i Wenus (Rzymianie), na przestrzeni jej dziejów ok. 2800 p.n.Ch. do czasów rzymskich. Podobnie gdy chodzi o tzw. Świątynię Obelisków, dedykowaną bóstwu wojny Reszef, a której nazwa wywodzi się od trzydziestu obelisków kamiennych na jej dziedzińcu. Stąd pochodzi kolekcja wotywnych figurek ludzkich w brązie, nierzadko złoconych, których bogactwo i ilość świadczą o niezwykłym charakterze tego miejsca kultu w Byblos.

Wystawa umożliwia śledzenie bogatej dokumentacji sensacyjnego odkrycia w 1922 r. królewskiej nekropoli w Byblos przez francuskiego archeologa Pierre’a Monteta, którego wykopaliska ukazały 8 komór grobowych z II i I tysiąclecia p.n.Ch., a wśród nich odkryty w lutym 1922 r. tzw. Sarkofag Ahirama z najstarszą i niemal kompletną inskrypcją w alfabecie fenickim (19 liter spośród 22). Figuratywna dekoracja sarkofagu jest datowana na ok. XIII w. p.n.Ch., a jego inskrypcja na X wiek p.n.Ch.

Nadzwyczajne bogactwo dziedzictwa kultury Byblos jest widoczne w kolejnej ostatniej części wystawy w czasach fenickich, kiedy pojawiło się pismo alfabetyczne (Płytka z inskrypcją w piśmie pseudo-hieroglificznym z ok. 1600-1200 p.n.Ch.). To wówczas Byblos odgrywało wyjątkową rolę w geopolityce regionu Lewantu (1080-880 p.n.Ch.), za sprawą rozwiniętego handlu i wymiany kulturowej, oraz intensywnej dyplomacji z Egiptem, Asyrią, Persją i Izraelem. Powolny schyłek jego pozycji datuje się od czasów podboju perskiego Bliskiego Wschodu przez Aleksandra Wielkiego w 330 p.n.Ch., gdy kultura i język grecki wypierały stopniowo elementy fenickie, a w 66 p.n.Ch. Byblos zostało zaanektowane przez rosnącą potęgę Rzymu. Ślady tej epoki i transformacji kultury są widoczne na wystawie m.in. piękna mozaika „Uprowadzenie Europy” z przełomu II i III wieku.

Ekspozycja czynna do 23 sierpnia

Ekspozycja „Byblos” w paryskim Instytucie Świata Arabskiego, czynna do 23 sierpnia br. umożliwia nie tylko podróż w czasie przez dzieje i kulturę fenickiego miasta Byblos, ale także prezentację historii najważniejszych odkryć archeologii od XIX w. począwszy aż po aktualne badania i wykopaliska libańsko-francuskie pod kierunkiem znanych specjalistów dziejów i archeologii Lewantu: dr Tanii Zaven (Dyrekcja Starożytności Libanu i Projektu Byblos Hypogeum), dr Martine Francis-Allouche (College de France w Paryżu i dyrektorki Projektu Byblos i Morze) oraz dra Juliena Chanteau (Departament Starożytności Orientalnych w Muzeum Luwru w Paryżu i dyrektora wykopalisk Byblos Hypogeum).

Projekt wystawy w Paryżu jest oparty na muzeologicznym programie opracowanym przez Generalną Dyrekcję Starożytności Libanu i Rijksmuseum van Oudheden w Lejdzie (Holandia), i towarzyszy jej edycja bogato ilustrowanego katalogu pt. „Byblos. Tysiącletnie miasto Libanu pod redakcją dr Tanii Zaven.
Wystawa jest okazją do poznania historii miasta, które nie tylko wytrzymuje próbę czasu, ale ujawnia swój blask dziedzictwa kultury. Byblos jest jednym z tych wyjątkowych miejsc, gdzie nawet w ruinach wciąż rozbrzmiewają echa, których nie zatarły wieki. Dlatego gorąco polecam na lato 2026 tę niezwykłą wystawę w paryskim Instytucie Świata Arabskiego (czynna wszystkie dni oprócz poniedziałków w godz. 10-18).

Dariusz DŁUGOSZ (Muzeum Luwru)