Luwr i Biblia, czyli zaproszenie do niezwykłej podróży z Pismem Świętym w Paryżu

fot. StockSnap, pixabay.com

Muzeum Luwru w Paryżu, powstałe w 1793 r., należy do największych na świecie, a Biblia, czyli Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, jest największym religijno-kulturowym źródłem naszej cywilizacji judeo-chrześcijańskiej i pierwszym uniwersalnym skarbem światowego dziedzictwa kultury. Odkrywanie bogactwa Biblii w paryskim Luwrze stanowi zaproszenie do niezwykłej podróży w czasie i przestrzeni świata biblijnego Starego i Nowego Testamentu, ale wymaga przygotowania i także pasji. W murach olbrzymiego paryskiego muzeum widz zastanawia się często, jak się odnaleźć pośród różnych i bogatych kolekcji sztuki i archeologii starożytnej, a Biblia stanowi tu niezwykły przewodnik dziejów tej epoki oraz świadectwo dawnej religii i kultury judaizmu oraz wczesnego chrześcijaństwa.

Nowości francuskiej biblistyki

czytaj też: >>> O starości w tradycji biblijnej i świata antycznego <<<

André Parrot (1901-1980) znakomity francuski archeolog i dyrektor Muzeum Luwru, który prowadził wykopaliska archeologii na terenie Iraku i Syrii (odkrywca m.in. starożytnego miasta Mari), opublikował niemal 70 lat temu pierwszy przewodnik biblijny po Luwrze pt. Le musée du Louvre et la Bible (éditions Delachaux et Niestle 1957). Jednak jego charakter dotyczący tylko ówczesnych odkryć archeologii świata starożytnego Wschodu i Biblii, nie mógł zadowolić tzw. szerokiego czytelnika i widza Luwru. Kolejne próby prezentacji dziedzictwa biblijnego w Luwrze podejmowali także inni francuscy badacze Pisma Świętego i archeologii biblijnej, m.in. wydawcy renomowanego periodyku „Le monde de la Bible” (nr 67/1990 pt. Le Louvre et la Bible) oraz publikacja ks. prof. Jacques Briend z paryskiego Instytutu Katolickiego pt. Le Louvre et la Bible (éditions Bayard 2004), ale wciąż brakowało nowoczesnego i klarownego przewodnika biblijnego dla widza Muzeum Luwru …z Biblią w ręku.

Dlatego chciałbym zaprezentować nową francuską publikację pt. Le Louvre et la Bible. Un parcours insolite (Luwr i Biblia. Niezwykła podróż), którą opublikowało wydawnictwo Connaissance et savoirs w serii „Art et Culture” (Nimes 2025). Jej autor, dr Philippe MATTMANN, jest z zawodu lekarzem i znanym pasjonatem historii porównawczej religii i Pisma Świętego. O swojej nowej prezentowanej tu publikacji pisze, iż od ponad 20 lat prowadzi studia biblijne oparte na ściśle naukowych metodach badawczych, niczym jego antyczny medyczny poprzednik, św. Łukasz, także lekarz i autor jednej z czterech kanonicznych Ewangelii. Philippe Mattmann jest autorem licznych książek w kilku językach (także w formie e-book) z dziedziny studiów biblijnych i szczególnie tych związanych z kolekcją Muzeum Luwru, m.in. Le Louvre et la Bible. Antiquités orientales (2017), Le Louvre et la Bible. Antiquités égyptiennes – Antiquités grecques et romaines (2017) i Découvrir le Louvre avec la Bible ou De la Babylone antique au christianisme originel (2010). Ponadto też z dziedziny medycyny ukazała się jego nowa publikacja pt. Le grand livre pour se soigner au naturel : tous les conseils d’un médecin spécialiste des plantes pour se soigner efficacement et sans risque ! (Éditions Eyrolles 2023).

Nowy przewodnik biblijny pt. Luwr i Biblia. Niezwykła podróż proponuje widzowi Luwru klarowną orientację muzeograficzną prowadząc go zgodnie “z kierunkiem zwiedzania” , czyli od sali do sali, w przestrzeni poszczególnych departamentów sztuki i archeologii starożytnego świata Biblii. Zwiedzanie z przewodnikiem rozpoczynamy w departamencie Starożytności Orientalnych (Bliskiego Wschodu), następnie Starożytności Egipskich i na końcu w departamencie Starożytności Greckich, Rzymskich i Etruskich. Proponowana podróż w Luwrze śladami Biblii, nie jest tu jednak tylko klasyczną “wizytą z przewodnikiem”, ale pozwala nam w trakcie przekroczyć historyczne granice przestrzeni, epok i czasu, państw i regionów oraz ich mieszkańców w czasach biblijnych. Taki punkt widzenia ułatwia nam także diachroniczne widzenie różnych i paralelnych faktów i zjawisk w historii biblijnej w różnych zakątkach Bliskiego Wschodu, Egiptu i rzymsko-greckiego basenu Morza Śródziemnego. Dodatkowym walorem tego typu „zwiedzania Luwru z Biblią w ręku” jest możliwość osobistej, indywidualnej analizy i refleksji naszego stosunku do przekazu historycznego tekstu Pisma Świętego, oraz relacji tegoż opisu biblijnego w Starym i Nowym Testamencie do dziejów licznych ówczesnych państw i ludów na szerokiej przestrzeni świata antycznego. Warto tu przypomnieć, że geografia świata Biblii w czasach Starego i Nowego Testamentu, to ogromna przestrzeń starożytnego Bliskiego Wschodu oraz wschodniej i północnej części basenu Morza Śródziemnego, obejmująca rozległe tereny dzisiejszego Iranu, Iraku, Syrii, Izraela i Palestyny oraz Egiptu, a także Turcji, Grecji i Rzymu.

Przewodnik dra Philippe’a Mattmanna otwierają praktyczne informacje dotyczące kalendarza i godzin otwarcia paryskiego Luwru oraz logicznej orientacji zarówno dla paryskiego / francuskiego widza i także zagranicznego turysty z uwzględnieniem topografii głównego wejścia do muzeum, czyli Szklanej Piramidy, skąd odnajdujemy trzy główne skrzydła Pałacu Luwru: Denon (od strony Sekwany), Sully (Dziedziniec Kwadratowy) i Richelieu (od strony ulicy Rivoli i linii metra nr 1). Z Piramidy Luwru mamy bezpośredni dostęp do trzech interesujących nas departamentów: Starożytności Bliskiego Wschodu, Egipskich i Grecko-Rzymskich. Oto poniżej ich krótka wstępna analiza muzeologiczna.

Departament Starożytności Bliskiego Wschodu (Antiquites orientales) prezentuje cywilizacje Bliskiego Wschodu w starożytności od VII tys. p.n.Ch. do ich podboju przez Arabów w VII wieku, jak już wspomniano na ogromnej przestrzeni od dzisiejszych Indii do Morza Śródziemnego. Wizyta tych kolekcji jest możliwa codziennie oprócz wtorku i niektórych dni świątecznych. Departament Starożytności Egipskich (Antiquites egyptiennes) utworzony w 1826 r. przez słynnego francuskiego egiptologa i odkrywcę pisma hieroglifów, J.-F. Champolliona, ukazuje bogatą kolekcję sztuki i archeologii starożytnego Egiptu w dwojaki sposób: trasę chronologiczną od początku państwa faraonów (ok. 3200 p.n.Ch.) do czasów ostatniej królowej Egiptu, Kleopatry (I w.p.n.Ch) oraz trasę tematyczną ilustrującą niektóre ważne aspekty cywilizacji starożytnego Egiptu. Wizyta kompletna jest możliwa w poniedziałki i środy oraz weekend. Departament Starożytności Greckich, Rzymskich i Etruskich (Antiquites grecques, etrusques et romaines) ukazuje dzieła sztuki i archeologii trzech wymienionych cywilizacji basenu Morza Śródziemnego. Na parterze proponowana jest trasa chronologiczna na ogromnej przestrzeni czasowej od III tys. p.n.Ch. do VI wieku. W uzupełnieniu Departament Malarstwa (Peintures) posiada dużą i cenną kolekcję ponad 300 obrazów i dzieł grafiki ukazującej epizody i sceny biblijne, które inspirowały artystów z różnych krajów i epok, i głównie malarstwa francuskiego i europejskiego.

Nowa publikacja dra Mattmanna ukazuje aktualny stan kolekcji Luwru ze stycznia 2025 r. uwzględniający m.in. zmodyfikowaną numerację wszystkich sal muzeum. W związku z licznymi pracami i depozytami oraz pracami badawczo-konserwatorskimi niektóre dzieła mogą być czasowo niedostępne dla widzów, i są sygnalizowane w przewodniku francuskim skrótem (NE – non expose). Aby uniknąć tej absencji dzieła, zaleca się konsultację oficjalnej strony internetowej Muzeum Luwru (www.louvre.fr ), gdzie sygnalizuje się precyzyjnie nowe miejsce jego ekspozycji lub czasowego depozytu (Decouvrir/Collections/Site des collections/Numero inventaire). W przypadku dzieł Luwru o tematyce biblijnej (sztuka i archeologia oraz malarstwo) pomocna będzie zapewne nowa strona internetowa www.louvrebible.org . Następnie autor proponuje listę ok. dwudziestu wybranych tematów z ich odniesieniem i drogowskazem do konkretnych stron przewodnika Luwru z Biblią w ręku (str.13-14). Dowiemy się tutaj na temat m.in. Kodeksu Prawa babilońskiego króla Hammurabiego w relacji z biblijnym Prawem Mojżeszowym, starożytnej symboliki Krzyża przed Chrystusem, Imienia Boga biblijnego Izraela na steli Meszy i odkryć archeologii potwierdzających tekst Biblii. Zasadnicza część przewodnika po kolekcjach Luwru, zaprasza nas śladami Biblii w trzech wymienionych już departamentach antycznej sztuki i archeologii oraz malarstwa, ale z uwagi na ogromną ilość dzieł, czytelnik tej prezentacji przewodnika biblijnego Luwru odnajdzie poniżej ich tylko krótką prezentację. Na koniec ku ogólnemu przypomnieniu, nasza wizyta z Biblią w ręku w Luwrze odbywa się w każdym z trzech departamentów starożytności bliskowschodnich, egipskich i grecko-etrusko-rzymskich w systemie muzealnego kierunku zwiedzania “sala po sali”, a w każdej sali patrząc od lewa do prawa. W przewodniku biblijnym odnajdziemy następujące dane referencyjne każdego dzieła: tytuł, jego numer inwentarza, autora i przybliżoną datę kompozycji oraz odsyłacz do tekstu biblijnego Starego i Nowego Testamentu, a zastosowane przez autora skróty francuskie oznaczają kolejno: NE (non expose, obiekt niedostępny dla widzów) i A (tekst apokryfu biblijnego, czyli niekanonicznego). Oto kolekcje Luwru.

Departament Starożytności Bliskiego Wschodu (Antiquites orientales, str. 15-95), którego bogate kolekcje sztuki i archeologii odnajdziemy w dwóch skrzydłach w północnej części Luwru: Richelieu ( Mezopotamia, czyli Babilonia i Asyria, Syria, Anatolia) oraz Sully ( Persja, Elam, Syria i Palestyna, Jordania, Fenicja, Cypr).

Departament sztuki i archeologii Bliskiego Wschodu jest jedną największych na świecie kolekcji (ponad 150 tys. obiektów!). Zbiory stanowią szeroki przegląd dziedzictwa starożytnych cywilizacji Bliskiego Wschodu, od najstarszych cywilizacji po ostatni okres przed ekspansją islamu na obszarach tzw. Lewantu, czyli Syrii, Palestyny i Fenicji oraz Mezopotamii i Iranu. Rozwój kolekcji sztuki bliskowschodniej zawdzięcza się intensywnym ekspedycjom i badaniom archeologicznym od polowy XIX wieku, kiedy działali tacy odkrywcy i badacze jak Paul-Émile Botta, który w 1843 odkrył zabytki z czasów panowania Sargona II, przede wszystkim pozostałości z rezydencji królewskiej w Khorsabad, takie jak brama z rzeźbionymi bykami, czy reliefy z przedstawieniami orszaku królewskiego. Odkrycia stały się asumptem do utworzenia Muzeum Kultury Asyryjskiej, które było zalążkiem obecnego Departamentu (1881). Muzeum Luwru prezentuje bogatą kolekcję dzieł związanych z Sumerami, zabytki z miasta Akkad, wśród nich dzieła takie jak Stela sępów Eanatuma władcy miasta Lagasz z 2450 r. p.n.e., czy też Stela zwycięstwa króla Naramsina fundowana przez Naram-Sina, króla akadyjskiego, na cześć zwycięstwa nad Lulubejami z gór Zagros. Odkryta w 1901 o wysokości 2,25 m stela z kodeksem Prawa Hammurabiego jest najcenniejszym zabytkiem historii prawa babilońskiego. Z kolei z zabytków irańskich wyróżniają się m.in. malowany fryz z Pałacu w Suzie (Elam) z płaskorzeźbą, przedstawieniem Łuczników Dariusza I oraz kapitel z Sali Tronowej Pałacu Dariusza I (Apadama).

Spośród zabytków biblijnych szczególnie należy wymienić tutaj dwa odkrycia archeologii biblijnej dla epoki Starego i Nowego Testamentu. Największą perłą „archeologii biblijnej” z czasów Starego Testamentu jest w kolekcji Luwru tzw. Stela Meszy, czyli bazaltowa stela o wysokości 124 cm, zawierająca starożytną inskrypcję. Z treści inskrypcji zachowały się 34 linie, niektóre jedynie fragmentarycznie. Stela została odkryta w sierpniu 1868 roku przez niemieckiego misjonarza F.A. Kleina w miejscowości Dibon w dzisiejszej Jordanii. Zrobiono odbitkę zapisanej powierzchni, ale samą płytę porozbijali na kawałki Beduini, zanim zdołano ją zabrać. Większość fragmentów udało się jednak odzyskać i obecnie stela jest przechowywana w Luwrze (AO 5066), zaś w Muzeum Brytyjskim w Londynie znajduje się jej kopia. Stela została sporządzona w IX wieku p.n.Ch. w Dibonie (wówczas na terenie królestwa Moabu) i opisuje punkt widzenia króla Meszy na dzieje jego buntu przeciwko biblijnemu Izraelowi, opisany także w Biblii w 2 Księdze Królewskiej (3,4-5). Stela Meszy jest najstarszą znaną inskrypcją wymieniającą imię Boga, które zapisano w linii 18, zaś kontekst zdania (linie 17-18) jednoznacznie wskazuje, że chodzi o Jahwe, Boga Izraela (יהוה), oraz imiona królewskie biblijnego Izraela: Dawida (linie 12 i 31) i Omriego (linie 4-5) i wspomnianego króla Moabu, Meszy (linia 1).

Niestety słynne archeologiczne artefakty z czasów Nowego Testamentu (I wiek), odkryte w 1951 r. w grotach w okolicy osiedla Qumran nad Morzem Martwym są aktualnie niedostępne dla widzów (NE), m.in. z powodu prac muzeologicznych w skrzydle Denon: oryginalne naczynie z pokrywą do ochrony zwoju biblijnego i fragment lnianej tkaniny do owijania zwoju oraz wierna kopia tzw. Zwoju Miedzianego (3Q15), który opublikował w 1961 r. polski uczony biblista J.T. Milik.

Departament Starożytności Egipskich (Antiquites egyptiennes, str. 96-137), którego zbiory dzieł sztuki egipskiej w Luwrze wyróżnia się statusem największej poza Egiptem tego typu kolekcji na świecie (ponad 50 tys. dzieł) oraz swoim przeglądowym charakterem, obejmuje ona wszystkie epoki historyczne Starożytnego Egiptu (trasa chronologiczna na I piętrze skrzydła Sully): od Starego Państwa (ok. 4000 p.n.Ch.) do okresu Egiptu rzymskiego Koptów i Bizancjum (I w.p.n.Ch. do IV w.) oraz trasa tematyczna ( na parterze skrzydła Sully).

Pierwotna kolekcja królewska gwałtownie wzrosła już w okresie XVIII wieku dzięki wyprawie ekspedycyjnej Napoleona do Egiptu wraz z Dominique Vivant, późniejszym dyrektorem Luwru. Odtąd dzięki szeroko zakrojonym badaniom i odkryciom archeologii zbiory egipskie wzrastały. Jean-François Champollion, egiptolog, odkrywca m.in. kamienia Rosetty, zainicjował kampanię nabywania dzieł sztuki, w tym trzech wielkich kolekcji: Duranda, Salta i Drovettiego; liczących ponad 7000 wyrobów artystycznych. Król Karol X zarządził dekret o utworzeniu specjalnego działu obejmującego zbiory egipskie, które wciąż wzrastały m.in. przez nabytki Augusta Mariettego, założyciela pierwszego Muzeum Egipskiego w Kairze, wskutek jego licznych odkryć na terenie Memphis i Sakkary, m.in. Siedzącego skryby. Wstęp do bogatej kolekcji egipskiej przez Wielkiego Sfinksa z ok. 2000 p.n.e., gdzie następnie w 20 salach ekspozycyjnych są dzieła malarstwa na papirusie, mumie, malowane stele nagrobne, narzędzia, odzież, biżuteria, gry, instrumenty muzyczne oraz militaria. Przykładami okresu archaicznego i Starego Państwa są m.in. Nóż z Dżebel el-Arak z ok. 3400 r. p.n.e., Siedzący Skryba, oraz Głowa króla Djedefre. Sztukę Średniego Państwa, „znaną z jej złotych dzieł i posągów”, charakteryzującą się pewną idealizacją ukazują m.in. figura Amenemhatankh, a epokę Nowego Państwa i sztukę koptyjską reprezentują m.in. figura bogini Neftydy i piaskowcowe przedstawienie bogini Hathor, które są świadectwem potęgi i bogactwa Egiptu w epoce Nowego Państwa.

Departament Starożytności Greckich, Etruskich i Rzymskich (Antiquites grecques, etrusques et romaines, str. 138-175) mieści się w dwóch skrzydłach Luwru: Sully (parter i I piętro) i Denon (parter i I piętro).

Sztuka starożytnej Grecji, Etrurii i Rzymu prezentuje dzieła z basenu Morza Śródziemnego datowane od neolitu do VI wieku n.e. , a zakres chronologiczny najstarszych zbiorów kolekcji królewskiej, której część została nabyta przez Franciszka I w XVI wieku obejmuje zabytki z okresu cykladzkiego do upadku Imperium rzymskiego. Wiele dzieł takie jak „Apollo Belwederski” przybyły w okresie kampanii napoleońskiej, lecz po Kongresie Wiedeńskim większość zdobyczy została zwrócona prawowitym właścicielom i muzeom. W XIX wieku, nabyto greckie dzieła z Kolekcji Duranda czy Francuskiej Biblioteki Narodowej, głównie dzieła malarstwa wazowego – naczynia ceramiczne i brązy m.in. „Waza Borghese”. Okres archaiczny reprezentują dzieła jubilerskie i rzeźba m.in. wapienna Dama z Auxerre, z 640 r. p.n.e.; oraz Hera z Samos, ok. 570–560 p.n.e. Liczne rzeźby figuralne w tym Szermierz Borghese są przykładami wzrostu zainteresowania ludzką anatomią proporcjami i pięknem, nacisk na to miał miejsce po IV wieku p.n.e. Bogaty zbiór sztuki epoki hellenistycznej, ukazują słynne figury Nike z Samotraki (190 r. p.n.e.) oraz Wenus z Milo. Starożytność zamyka bogata kolekcja sztuki etruskiej i rzymskiej. Przykładem sztuki etruskiej jest m.in. Sarkofag pary małżeńskiej z III w. p.n.Ch. Świadectwem grecko-rzymskich relacji artystycznych są liczne rzymskie kopie dzieł greckich głównie z okresu klasycznego. Sztukę rzymską reprezentuje bogaty zbiór rzeźby portretowej; m.in. popiersia władców i dostojników rzymskich m.in. Augusta, Tyberiusza oraz Agryppy; a oprócz tych marmurów wyroby z brązu takie jak znany Apollo z Piombino.

Departament Malarstwa (Peintures str. 177-188) jest rozproszony w trzech skrzydłach Luwru w następujący sposób: Richelieu (Malarstwo północnej Europy i początki Malarstwa francuskiego, II piętro), Sully (Malarstwo Francuskie XVI-XIX wieku, II piętro) oraz Denon (Malarstwo Włoskie i Hiszpańskie oraz Europejskie, i trzy sale wielkie formaty Malarstwa Francuskiego, I piętro).

Kolekcja malarstwa liczy ponad 6000 dzieł datowanych od XIII wieku do roku 1848 i niemal dwie trzecie dzieł malarstwa reprezentują artyści francuscy, reszta dzieł licząca ponad 1,200 dzieł jest autorstwa artystów europejskich. Malarstwo włoskie w większości stanowią dawne kolekcje królów Franciszka I oraz Ludwika XIV, pozostałe z dzieł włoskich są resztkami kolekcji z kampanii Napoleona oraz późniejsze dary i zakupy. Kolekcję dzieł włoskiego renesansu nabył król Franciszek I w tym dzieła Rafaela i Michała Anioła, którą przywiózł do monarchy sam Leonardo da Vinci, a w XVIII wieku po wybuchu rewolucji francuskiej, dawna kolekcja Królewska została w całości zaadaptowana na cele muzealne, stanowi rdzeń zbiorów malarstwa Luwru. Późniejsze dzieła sztuki, głównie malarstwa francuskiego, datowane po roku 1848 znajdujące się w Luwrze, zostały chronologicznie podzielone i przekazane do innego renomowanego muzeum w Paryżu, Musée d’Orsay w 1986 r.

Na końcu przewodnika do dyspozycji czytelnika są bogate dodatki/apendiksy, m.in. szczegółowy opis wizyty w kierunku zwiedzania “biblijnych” zbiorów malarstwa w Luwrze znajduje się na str. 177-188 (począwszy od sali nr 800 w Richelieu na II piętrze), a następnie mamy do dyspozycji klarowny opis wizyty w trzech departamentach sztuki starożytnej (str. 189-192): Starożytności Bliskiego Wschodu (Richelieu: parter sale nr 227- 236; Sully sale nr 304-316), Starożytności Egipskie (Sully, parter, sale nr 317-338; I piętro, sale nr 633-663) oraz Starożytności Rzymskie (Sully i Denon, parter, sale 343-409). Pomocny podczas wizyty w Luwrze okaże się także zapewne alfabetyczny indeks dzieł (str.193-195), klarowny słownik terminów biblijnych oraz sztuki i archeologii (str.197-205) oraz wybrana bibliografia francuskiej i obcej literatury (str. 207-212), a także bogaty aparat krytyczny (str. 213-259). Przewodnik biblijny po Luwrze zawiera także kolekcję ok. 100 aktualnych kolorowych fotografii prezentowanych dzieł oraz dwie kolorowe mapki świata biblijnego (str. 92-93): wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, czyli tzw. Lewantu (Turcja, Syria, Fenicja, Izrael i Palestyna, Egipt, Jordania i Arabia) i Bliskiego Wschodu (Sumer, Akkad, Asyria, Babilonia, Urartu, Persja i Elam, Dilmun). Nowy francuski przewodnik „Luwr i Biblia. Niezwykła podróż”, adresowany do szerokiego widza i czytelnika z Biblią w ręku, jest stale aktualizowany przez autora od ponad 20 lat zarówno na poziomie muzeologicznym i merytorycznym, więc dr Philippe Mattmann w otwarty sposób zaprasza nas na samym końcu do zeskanowania dostępnego tamże QR kodu z prośbą o wszelkie uwagi na stronie: www.babelio.com

Nowy przewodnik biblijny Luwru, autorstwa dra Philippe’a Mattmanna, jest adresowany do szerokiego francuskojęzycznego kręgu widza i pasjonata Biblii, zarówno osób o kulturze i religii judeo-chrześcijańskiej i współczesnych agnostyków, ukazując ogromne bogactwo dziedzictwa religijno-kulturowego i historycznego Pisma Świętego dla czasów Starego i Nowego Testamentu. Sztuka i archeologia starożytnego i ogromnego świata biblijnego od Indii do Morza Śródziemnego potwierdza często historyczno-literacki przekaz Biblii o czym świadczą m.in. dwa przykłady z epoki Starego i Nowego Testamentu. Ponad sto kilkadziesiąt lat temu, właśnie tylko Biblia mówiła o Sargonie II, a po odkryciach archeologii jest on dziś jednym z lepiej znanych władców starożytnej Asyrii. W Nowym Testamencie pojawiają się z kolei imiona historycznych cesarzy rzymskich. Ta niezwykłą podróż po kolekcjach Luwru jest zaproszeniem także do osobistej peregrynacji do dawnego świata biblijnego.

A ja zapraszam już tylko wszystkich zainteresowanych do zwiedzania paryskiego Muzeum Luwru… z Biblią w ręku!