„Psałterz Biblii Syryjskiej”, czyli u źródeł liturgii wschodnich

Zdjęcie ilustracyjne, fot. joduma, pixabay.com

Polska oficyna wydawnicza The Enigma Press, kierowana przez dra Zdzisława J. Kaperę, opublikowała kolejny tom w serii „Teksty starożytnej Palestyny, Syrii i Mezopotamii”, w której udostępniono uprzednio kilka dzieł starożytnej literatury Bliskiego Wschodu, m.in. „Cykl Baala z Ugarit” (Łukasz Toboła, 2008), „Epos o Gilgameszu” (Antoni Tronina, 2017), „Babiloński mit o stworzeniu” (Antoni Tronina, 2022). Obecnie ukazał się tom piąty pt. „Psałterz Biblii Syryjskiej” (Kraków-Mogilany 2026) w przekładzie i opracowaniu ks. Antoniego Troniny.

czytaj też: >>> Nabatejczycy, czyli skarby Pustyni Jordanii i Arabii od Petry do Al-Ula… <<<

Nowości polskiej biblistyki 2026

Autor, ks. Antoni TRONINA, jest obecnie emerytowanym profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II. Przypomnieć warto tutaj, że już w latach 1978-80 uzyskał licencjat nauk biblijnych w renomowanym Papieskim Instytucie Biblijnym w Rzymie. W trakcie naukowej kariery odbył wiele podróży po obszarze Bliskiego Wschodu i jest znanym współtwórcą polskich edycji Pisma Świętego, tzw. „Biblii Lubelskiej” i „Nowego Komentarza Biblijnego”.
Ponadto ks. Tronina jest autorem obszernych komentarzy do kilku ksiąg Starego Testamentu: Księgi Kapłańskiej, Księgi Hioba, Pierwszej i Drugiej Księgi Kronik. Profesor Tronina, biblista i orientalista, opublikował ponad 60 książek i 500 artykułów i recenzji, a jednocześnie jest autorem podręczników do nauki języków ugaryckiego i syryjskiego.

Historia Biblii Syryjskiej sięga starożytności, a odnośnie do czasu i miejsca jej powstania, najczęściej wskazuje się na Edessę (dzisiejsze miasto Urfa we wschodniej Turcji), która była stolicą królestwa Osroeny, a świadectwa jej dialektu syryjskiego sięgają tam początków ery chrześcijaństwa. Jednak inni badacze wskazują na położone bardziej na wschód na pograniczu Syrii i Iraku, państwo Adiabene (aram. Hadyab) z głównym miastem Arbelą. W I wieku n.e., za rządów cesarza Klaudiusza (41-54 n.e.), jej władca Izates przeszedł na judaizm, stąd dokonany wówczas przekład Starego Testamentu mógł dotrzeć do judeochrześcijan w Edessie, dając początek Biblii chrześcijan języka syryjskiego (aramejskiego).

Odnośnie do dziejów przekładu biblijnego Psałterza w Kościele zachodnim, największy tłumacz Pisma Świętego z języków oryginalnych (hebrajski i grecki) na łacinę, św. Hieronim ze Strydonu (zm. 420 w Betlejem), pozostawił dwa przekłady Księgi Psalmów: jeden z języka hebrajskiego i drugi oparty na greckim przekładzie tzw. Septuaginty z III/II wieku p.n.Ch., dokonany w żydowskiej diasporze w Aleksandrii (Egipt). Ten drugi przekład grecki, został później ostatecznie odrzucony przez żydowską Synagogę, ale stał się oficjalną Biblią chrześcijan.

Obecnie wyjaśnienia wymaga znaczenie dla historii wczesnego chrześcijaństwa najstarszego syryjskiego tłumaczenia Biblii, zwanego Peszitta. Historia chrześcijan w Syrii, podobnie jak dzieje Polski, zaczyna się od przyjęcia chrześcijaństwa, które według starożytnej legendy wiąże się z przybyciem do Edessy jednego z uczniów Chrystusa, Tadeusza (Addaja) w I wieku, a oficjalne uznanie nowej wiary nastąpiło w II i III wieku za rządów króla Abgara IX (179-216).
Przypomnijmy, że język syryjski należy do aramejskiej rodziny języków semickich, powszechnie używanej na całym Bliskim Wschodzie, a której najstarsze źródła sięgają II tys. p.n.Ch. Aramejska ludność Syrii (Palmyra) i Mezopotamii (Hatra) zachowała swój język w epoce hellenistycznej, rzymskiej i perskiej. Wspomniany już dialekt Edessy (Urfa w Turcji) stał się językiem wiary i kultury chrześcijańskiej Bliskiego Wschodu, szczególnie gdy w 363 r. część chrześcijan z Nisibis (północna Mezopotamia) uciekła spod władzy Persów do Edessy. Pierwsze znane dzieła chrześcijańskie w języku syryjskim to przekłady Starego Testamentu i kompilacja czterech Ewangelii (tzw. Diatessaron), dokonana przez Tacjana ok. 170 r., której tekst jest bardzo ważny w biblistyce dla badań nad ustaleniem pierwotnego tekstu czterech Ewangelii.

Niektóre gminy chrześcijan w odległych krajach (Egipt, Persja i Indie) długo zachowały w liturgii język syryjski. Natomiast sytuacja Kościołów wschodnich w okresie tzw. wielkich sporów chrystologicznych w V wieku, miała wpływ na podział chrześcijańskiej tradycji literackiej w Iraku na wschodnią (nestoriańską) i zachodnią (jakobicką). Dalej po podboju islamskim Syrii (639 r.) mozaika Kościołów syryjskich uzupełniła się o maronitów z Libanu i następnie melchitów w Syrii i Palestynie. Schyłek języka syryjskiego w literaturze obserwuje się od XIII wieku wskutek silnego naporu języka arabskiego, ale w mowie i w liturgii kościoła dialekty syryjskie (aramejskie) przetrwały do dziś w Syrii (Maalula), Turcji i Iraku.

Jak wspomniano, Kościoły syryjskie są rozdarte już od starożytności wskutek różnych czynników dogmatycznych i politycznych, ale liturgiczna modlitwa Psalmów Dawidowych stanowi siłę chrześcijan języka syryjskiego, zarówno na Bliskim Wschodzie i w diasporze. Celem nowej publikacji ks. Troniny jest polski przekład biblijnego Psałterza Kościołów syryjskiego Bliskiego Wschodu. Adnotacje autora do nowego polskiego tłumaczenia ukazują kompilacyjny charakter Księgi Psalmów w syryjskiej wersji Peszitta, która zachowała zarówno wierny przekład z oryginału hebrajskiego (tzw. wersja masorecka), oraz aramejskiego Targumu i powstałej w Aleksandrii (Egipt) Biblii Greckiej, zwanej Septuaginta. Drukowane wydania Biblii Syryjskiej Peszitta sięgają XVII wieku (tzw. Poliglota Paryska, Gabriela Sionity, Paryż 1629-1645), ale pełne krytyczne wydanie Psalmów dopiero w XX w. (D.M. Walter i inni, The Book of Psalms, The Old Testament, Peshitta, Leiden 1980).

Nowa publikacja ks. Antoniego Troniny po krótkim wprowadzeniu (str. 7-12) i liście podstawowej literatury (str. 13-14), prezentuje nowy polski przekład Psałterza Peszitty pt. „Księga Psalmów Dawida Króla i Proroka” (str. 15-188). W aneksie (str. 189-190) autor dodatkowo analizuje specyficzne znaczenie czasownika „wielbić” (szebach) i załącza indeks biblijny (str. 192-195). Na początku lektura nagłówków o treści teologicznej i chrystologicznej do tekstu poszczególnych Psalmów, w tej polskiej edycji, oznaczonych tłustym drukiem, wyjaśnia metody chrześcijańskiej interpretacji Psałterza przez autorów, syryjskich mnichów, a już sam tytuł dzieła ukazuje króla biblijnego Izraela, Dawida, jako natchnionego proroka.

Psałterz Peszitty wprowadza nowe elementy do teologii biblijnej Starego Testamentu, gdyż mocno akcentuje temat nadziei chrześcijańskiej (sabra), a dwukrotnie występuje tam termin „dobrej nowiny” (sebarta w Psalmach 19,5 i 68,11). Także odnośnie do ludu Izraela, tłumacze syryjscy, używają słowa „wybrani” (gebajja) w odniesieniu do swojej wspólnoty judeo-chrześcijańskiej, który jest odpowiednikiem hebrajskiego „pobożni” (chasidim). Podobnie termin „prozelita” już nie oznacza w syryjskim tłumaczeniu Peszitty nawrócenia się na judaizm, lecz nawrócenie ku Bogu.

Psałterz Peszitty, wyraźnie różniąc się od Biblii Hebrajskiej (Tekst Masorecki) i tzw. Biblii Greckiej (Septuaginta), kładzie szczególny akcent na postać Mesjasza (Chrystusa), obok którego pojawia się postać Jego Oblubienicy (‘itta’), czyli Kościoła. Dlatego w nowym polskim przekładzie Psałterza Syryjskiego oznaczono na marginesie miejsca z Nowego Testamentu, gdzie cytuje się Psalmy, dowodząc wypełnienia proroctw Dawida w Chrystusie, „Synu Dawidowym”, i Kościele.

Jak słusznie pisze w posłowiu ks. Mariusz Szmajdziński, prezentowana polska edycja „Psałterza Biblii Syryjskiej” jest cennym dla polskiej biblistyki naukowym opracowaniem ks. Profesora Antoniego Troniny nad Księgą Psalmów, która ukazuje teologiczne bogactwo wczesnochrześcijańskiej tradycji syryjskiej. Wobec faktu, że przekładów i opracowań biblijnych z języka syryjskiego (aramejskiego), którym posługiwał się Chrystus, w polskiej biblistyce jest niewiele, polecam lekturę dzieła, z którego Kościoły wschodnie czerpały natchnienie i moc przetrwania w trudnej próbie wiary i jakże ich dramatycznej historii i obecnie na Bliskim Wschodzie.