Śladami francuskich cystersów z Jędrzejowa

Kościół i klasztor oo. cystersów w Jędrzejowie, fot. Autorstwa Arianus - Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=34638453

Jak czytamy w dwóch solidnych opracowaniach: „Cystersi w kulturze średniowiecznej Europy” (pod redakcją J. Strzelczyka, Poznań 1992 r.) i „Klasztor w kulturze średniowiecznej Polski” (pod redakcją A. Pobóg-Lenartowicz i M. Derwicha, Opole 1995 r.), zakon został sprowadzony nad Wisłę w poł. XII w.

Przez dwa stulecia zakonnicy budowali tu kościoły, klasztory, uprawiali ziemię, zakładali kuźnie wodne, stawy rybne, wznosili młyny i browary. Do końca XIII w. klasztorów cysterskich z zakonnikami w białych habitach było już kilkanaście, ale chronologicznie pierwszy był ten w Brzeźnicy, czyli dzisiejszym Jędrzejowie.

Cîteaux, Clairvaux i Morimond

Zacznijmy od początku: założycielem zakonu cystersów był św. Robert z Molesme, zwany też Robertem z Cîteaux (ok. 1027/29-1111), opat benedyktyńskiego klasztoru Molesme, w dzisiejszym departamencie Côte-d’Or. W wyniku sporu ze zwolennikami stylu zakonnego propagowanego przez mnichów w Cluny, Robert wraz z kilkunastoma mnichami opuścił Molesme i osiadł w podarowanym przez Raynalda z Beaune pustkowiu Cîteaux, położonym ok. 20 km od Dijon w Burgundii.

Historia przyspieszyła, gdy w 1113 r. do klasztoru w Cîteaux wstąpił św. Bernard z Clairvaux wraz z towarzyszami, a już kilka tygodni później założono pierwszy klasztor filialny w La Ferté. Kolejnym klasztorem filialnym został klasztor w Pontigny ufundowany w 1114 r. Opatem w Pontigny został Hugon z Mâcon, który wstąpił do zakonu razem z św. Bernardem. W 1115 r. powstały dwa kolejne klasztory filialne: Clairvaux i Morimond.

Kolejne zakony

Historycy szacują, że pod koniec XIII stulecia cystersi mieli już ponad tysiąc opactw w całej Europie. Stanowili – w dosłownym sensie – impuls do rozwoju agrarnego i przemysłowego dla całych regionów. Wiązało się to z olbrzymią liczbą powołań i wiedzą zakonną na temat gospodarki i uprawy roli. Jak pisze Immo Eberl z Uniwersytetu w Tybindze w „Cystersach. Historii zakonu europejskiego”, prośby o założenie kolejnych zakonów płynęły do zakonników nieustannie. Wypracowano nawet specjalny „system logistyczny”.

Oto po otrzymanej prośbie komisja złożona z opatów klasztorów położonych w sąsiedztwie przyszłego udawała się na miejsce i oceniała sytuację. Wymagano, aby dobra ziemskie klasztorów oddalone były od siebie przynajmniej o dwie mile galijskie (jedna taka mila równała się dzisiejszym pięciu kilometrom), a siedziby klasztorów o co najmniej 10 mil galijskich.

Z Francji i Niemiec

Zacytujmy fragment rozprawy Eberla: „Jeśli sytuacja była zadowalająca, podpisywano odpowiednie dokumenty i wkrótce na miejscu przyszłego klasztoru rozpoczynano budowę podstawowych dla funkcjonowania zakonu pomieszczeń – dormitorium z pokojem gościnnym, pomieszczeń dla ksiąg zakonnych, pomieszczeń dla furtiana i muru odgradzającego teren klasztorny (…) Następnie 12 mnichów oraz ich opat mogli udać się na miejsce i od samego początku funkcjonować w zgodzie z regułą zakonną”.

Specyfiką opactwa w Jędrzejowie było to, że zakładali je zakonnicy z Francji, a nie – co sugeruje Eberl – z terenów Niemiec. Powodów było kilka: po pierwsze do 1120 r. klasztory cysterskie tworzono tylko na terenie Francji. Po drugie zaś pierwszy na ziemiach niemieckich klasztor cystersów, znany również jako opactwo Altenkamp, znajdujący się na terenie dzisiejszego miasta Kamp-Lintfort, został ufundowany w 1123 r. W tym czasie klasztor w Jędrzejowie już teoretycznie istniał.

Dopiero kolejne polskie klasztory, np. w Łeknie i w Lądzie organizowali mnisi z Niemiec, zaś w Kołbaczu z Danii. W Sulejowie ponownie mamy do czynienia z Francuzami, podobnie jak w Wąchocku. Oba opactwa powołali do życia cystersi z Marimond między rokiem 1176 a 1179.

Przybywa o. Mikołaj

Panuje niemal powszechna zgoda wśród badaczy, że klasztor w Jędrzejowie, a właściwie w Brzeźnicy, założyli formalnie w 1114 r. przybyli tu z opactwa Morimond w Szampanii mnisi pod przewodnictwem o. Mikołaja. Zapewne była to owa opisywana przez Eberla komisja zakonna do weryfikacji zaproszeń. Zaprosili ich kanonik krakowski Janik Jaksa-Gryfita wraz ze swym bratem Klemensem. Oni też wyłożyli później fundusze na budowę i uposażenie opactwa.

Jedna z legend powiada, że nowa nazwa – „Jędrzejów” – nie była przypadkowa. Została nadana na cześć przybyłego z Francji mnicha Jędrzeja, ponoć brata św. Bernarda z Clairvaux. Inne z podań nazwę wywodzi od imienia patrona wschodu św. Andrzeja Apostoła, gdzie cystersi prowadzili misję. Stąd m.in. „Andreovia”, czyli „Droga św. Andrzeja”.

Fakty z kolei dowodzą, że już przed 1140 r. istniał tu klasztor z kościołem, opisany jako 21 filia Morimondu. Otrzymał on nazwę „Morimondus Minor”. Faktem jest także to, że konsekracji kościoła, poświęconego Wniebowziętej Najświętszej Maryi Pannie, patronce cystersów, dokonał w 1210 r. bp krakowski Wincenty Kadłubek. Pod koniec życia sam wstąpił do tutejszego zakonu.

Młyny, tartak, huta szkła

Na stronie Archiopactwa Cystersów w Jędrzejowie (jedrzejow.cystersi.pl) można przeczytać: „Opactwo rozwijało się prężnie, dzięki czemu utworzono filie w Ludźmierzu na Podhalu (1235 r.) i w Rudach (1252 r.). Klasztor był bardzo ważnym ośrodkiem życia religijnego i kulturalnego. Mnisi opiekowali się miejscową ludnością na różnych płaszczyznach życia: duchowej – prowadząc okoliczne parafie, kulturalnej – tworząc małe elementarne szkółki, czy też medycznej bądź zdrowotnej – zakładając hospicjum i szpital”.

I dalej: „Zakonnicy zajmowali się także hodowlą ryb. Klasztor posiadał młyny, tartak, hutę szkła. Na terenie opactwa znajdował się także zakład budowy organów. Działalność »białych mnichów« w dużej mierze przyczyniła się do tego, że mała osada w 1271 r. otrzymała od Bolesława Wstydliwego prawa miejskie”.

List św. Bernarda

Historia jędrzejowskich cystersów jest związana z regionem świętokrzyskim do dziś. Ale z dramatyczną przerwą: w 1726 i w 1800 r. opactwo dotknęły tragiczne pożary. W pierwszym spłonął kościół, nadwątlone zostały ściany i zniszczeniu uległo sklepienie. Drugi pożar okazał się być jeszcze gorszy w skutkach: spłonęły bowiem archiwum i biblioteka, w której przechowywano m.in. list św. Bernarda do cystersów jędrzejowskich, a także oryginał „Kroniki Polaków” Mistrza Wincentego.

Po tych wydarzeniach opactwo nie wróciło już do swojej świetności. Na domiar złego, w 1819 r. car Aleksander I dokonał kasaty zakonu. „Cystersi – czytamy na stronie jedrzejow.cystersi.pl) – powrócili do swojego klasztoru po II wojnie światowej, dzięki staraniom biskupa Czesława Kaczmarka. Przybyli ze swojej dawnej fili – opactwa w Szczyrzycu (…) Obecnie wspólnota liczy kilkunastu mnichów, zaś na jej czele stoi od 2019 r. o. opat Rafał Ścibiorowski”.

 

czytaj też: >>> Francusko-polskie małżeństwo uratowało opactwo cystersów <<<