PolskiFR na wakacjach 8 #2 | Zachwyt nad Albanią

Góry Dynarskie na pd. Albanii, fot. Dominique Combette

Jedyne międzynarodowe, nieduże, lotnisko w Albanii znajdujące się w Tiranie, stolicy kraju i centrum finansowym, nosi imię Matki Teresy (Tirana International Airport Nënë Tereza). Choć Polacy powszechnie nazywają Ją Matką Teresą z Kalkuty, niewielu pamięta, że była Albanką. Urodziła się w Skopje wówczas należącym do Imperium Osmańskiego, a współcześnie pełniącym rolę stolicy Macedonii Północnej. W ramach wakacyjnej serii tym razem zabieramy Was właśnie do Albanii, kraju Jej przodków.

Geografia

Albania, Republika Albanii to państwo w południowo-wschodniej Europie na Bałkanach. Kraj od zachodu ma dostęp do Morza Adriatyckiego, a od południowego zachodu do Morza Jońskiego. Długość wybrzeża morskiego sięga 362 km. Cieśnina Otranto o szerokości ok. 72 km oddziela Włochy od Albanii. Od północnego-zachodu na wschód ku południowemu-wschodowi Albania graniczy z: Czarnogórą (173 km), Serbią/Kosowem (114 km), Macedonią Północną (151 km) oraz Grecją (282 km). Łączna długość granic lądowych wynosi 720 km. Obszar kraju w 75% zajmują wyżyny oraz pasma Gór Dynarskich: Góry Północnoalbańskie, Góry Skanderbega, Mal Valamarës. Niewielkie tereny nizinne znajdują się na zach. wybrzeżu od Mórz. Największe rzeki to: Drin (285 km), Wjosa (272 km) i Seman z Devoll (281 km). Trzy największe jeziora położone są na granicach: z Czarnogórą – Jez. Szkoderskie (368 km²), z Macedonią – Jez. Ochrydzkie (347 km²), z Macedonią i Grecją – Jez. Prespa (288 km²).

Jedyne lotnisko

Na rondzie tuż przy terenie lotniska mieści się imponująca figura Matki Teresy. Nieopodal znajduje się dworzec autobusowy z flotą pojazdów firmy Luna. Białe minibusy odjeżdżają spod płyty lotniska w różnych kierunkach o pełnych godzinach, nawet w nocy. Firma świadczy także usługi transportowe na zamówienie. Bilet autobusowy z lotniska do Centrum Tirany kosztuje 400 ALL (lek albański) = 4 Euro. W lokalnym kantorze bieżący kurs 1 Euro = 95,10 ALL (leków albańskich). Leków albańskich nie można wwozić ani wywozić za granicę. Co ciekawe, tablice rejestracyjne autobusów i samochodów osobowych mają czarne znaki literowo-cyfrowe na białym tle.

Wspomniany dystans z lotniska do centrum Tirany można pokonać także taksówką, ale za kilkukrotnie wyższą cenę. Taksówki przeważnie mają karoserię w kolorze żółtym, tego samego koloru tło tablicy rejestracyjnej i symbole literowo-cyfrowe w kolorze czerwonym. W innej miejscowości zauważyłam karoserię taksówek w kolorze białym.

Na początku pobytu w Tiranie zaskoczył mnie fakt, iż w adresie podaje się nazwę ulicy bez numeru domu, bowiem faktycznie go nie posiadają. Mieszkańcy na co dzień rozpoznają lokalizację po zidentyfikowaniu powszechnie znanych obiektów lub posługują się mapami w telefonie. Nocą ulice są słabo oświetlone albo wcale.

Religia w Albanii

Albania to kraj, do którego chrześcijaństwo dotarło dzięki podróżom ewangelizacyjnym św. Pawła w pierwszych dziesięcioleciach istnienia Kościoła. Pod koniec średniowiecza Imperium Osmańskie najechało na Albanię od południa. Ludność miejscową zmuszano do przyjęcia islamu, a chrześcijan prześladowano. Tych, którzy odmawiali konwersji religijnej niechybnie czekała śmierć. Chcąc ujść z życiem zmuszeni byli do opuszczenia ziem przodków i przesiedlenia. Część z nich znalazła schronienie w górach na północy kraju, gdzie wiarę mogli wyznawać w ukryciu. Do dzisiaj jest to region zamieszkany przez wierzących i praktykujących katolików z duchem oporu. Natomiast pozostała część katolików udała się na południe Włoch, szczególnie w region Kalabrii i Apulli, tworząc tam katolicką mniejszość albańską żyjącą do dzisiaj.

Po II wojnie światowej, ale przed nastaniem komunizmu, uznawało się, że 70% mieszkańców stanowili muzułmanie (centrum Albanii), 20% prawosławni (głównie na pd., pd.-wsch.), 10% katolicy (na płn. kraju). Nieznana była liczba wyznawców protestanckich.

Trochę historii

Dyktaturę komunizmu w Albanii wprowadził Enver Hodża w 1944 r. kształcący się na Uniwersytecie w Montpellier i zauroczony antyreligijną ideą rewolucji francuskiej. Totalna kontrola społeczeństwa, wyizolowanie, utworzenie stalinowskiego skansenu, bezwzględna eliminacja opozycji – masowe prześladowania, internowania i obozy pracy, przez które przeszło ponad 30 tys. więźniów politycznych – budowa bunkrów trwała do 1991 r. W trakcie reżimu był bezwzględny zakaz używania samochodów osobowych. Ludność przemieszczała się końmi i na rowerach. W trakcie naszej objazdówki po kraju, na obserwowanym terenie, nawet górzystym – skalnym, widzieliśmy wiele zachowanych metalowych, zielonych grzybków – bunkrów. Szacuje się, że przez 45 lat komunizmu w Albanii wybudowano ich ok. 750 tys. z obawy przed podejrzewaną inwazją z zewnątrz.

Początkowo rządzący prowadzili ścisłą współpracę międzynarodową z Jugosławią, a następnie z ZSRR. Po śmierci Stalina Hodża zerwał relacje z Chruszczowem i nawiązał sojusz z komunistycznymi Chinami (lata 60. i 70. XX wieku). Po śmierci Mao Zedonga (1893-1976) nastąpiło zerwanie stosunków chińsko-albańskich, skutkiem czego Albania pogrążyła się w izolacji międzynarodowej.

Od 1967 r. wyznawanie wiary było zakazane, a władze Albanii zadbały o zatwierdzenie prawem konstytucyjnym jedynego oficjalnie ateistycznego państwa na świecie. Albania była drugim krajem pod względem reżimu dyktatury po rządach Pola Pota w Kambodży. Kościoły, cerkwie i meczety burzono lub adaptowano na magazyny, hale sportowe. Najbardziej byli prześladowani duchowni katoliccy. Swoją historię 26 lat w albańskich komunistycznych więzieniach opisał ks. Simon Jubani (1927-2011) w książce „Z głębin piekła: widziałem Jezusa na krzyżu”, tł. z ang. Maciej Wacław; wydane przez Wyd. PETRUS z Krakowa w 2022 r.

W trakcie naszej podróży okazało się, że obecni z nami Dominique Combette i Tadeusz Różycki w przeszłości kilkukrotnie odwiedzili Albanię i osobiście znali ks. Simona Jubaniego. Dominique Combette popełnił przedmowę do wyżej polecanej książki. Ks. Simon Jubani został aresztowany i więziony jedynie za to, że przyjął chrzest, wychowywał się w praktykującej rodzinie katolickiej w Szkodrze. Ukończył gimnazjum katolickie prowadzone przez jezuitów w Szkodrze. Po zamknięciu szkół katolickich w 1946 r. uczęszczał do państwowego liceum. Po ukończeniu kursów zawodowych podjął pracę w szpitalu wojskowym w charakterze pielęgniarza. Odbył 3 letnią służbę wojskową na południu Albanii, walczył na 1. linii frontu w wojnie domowej w Grecji w 1949 r. Uprawiał sport, m.in. był członkiem zawodowej drużyny piłkarskiej Vllaznia Szkodra w latach 1950–1956. Święcenia kapłańskie przyjął w 30 roku życia. W więzieniach był wielokrotnie torturowany, w trakcie przesłuchań wybito mu wszystkie zęby. Po ogłoszeniu amnestii w 1989 r. został uwolniony z więzienia. Odtąd ks. Simon Jubani oficjalnie pełnił swoją posługę kapłańską. Pierwszą oficjalną Mszę św. sprawował w ramach pokojowego zgromadzenia, ale nadal na celowniku „tajniaków”.

Miał szczęście – przeżył, natomiast jego młodszy brat ks. Lazër Lubani został otruty arszenikiem przez komunistyczną policję w 1982 r. Wielu duchownych, zakonnic i osób świeckich poniosło śmierć męczeńską za wiarę w czasie komunizmu w Albanii. Z powodu braku księży ks. Simon Jubani pokonywał białą toyotą duże odległości po Albanii w celu sprawowania Eucharystii z lokalną ludnością i udzielania sakramentów św. Dominique Combette i Tadeusz Różycki wspominali jak towarzyszyli duchownemu w drodze i razem pokonywali odległość 150 km po dziewiczym terenie, a rzeki pokonywali wpław, bowiem nie było mostów. Ludność miejscowa długo wyczekiwała kapłana, a dzieci widząc z daleka białego jeepa wiwatowały na Jego powitanie. Zarówno Dominique Combette, jak i Tadeusz Różycki serdecznie wspominają odważnego i ofiarnego ks. Simona Jubaniego.

Współczesne Muzeum Diecezjalne Szkodra-Pult mieści się w budynku katedry św. Stefana. Część pomieszczeń muzealnych znajduje się pod dzwonnicą katedry, co tworzy bezpośrednie połączenie przestrzeni liturgicznej z muzeum, gdzie prezentowane są dokumenty i świadectwa chrześcijańskiej tradycji i kultury diecezji Szkodra-Pult. W Muzeum mieści się także galeria prac lokalnego artysty malarza Lin Delija (1926-1994).

Wracając jeszcze do reżimu komunistycznego. Księża prawosławni także musieli ukrywać się, obowiązkowo golili brody, aby ich nie rozpoznano. Mieszkali w domach prywatnych razem z miejscową ludnością, podejmowali pracę zawodową, by utrzymać siebie i rodzinę, i po kryjomu w mieszkaniach sprawowali praktyki religijne. Nierzadko zdarzało się, że pod przymusem podejmowali współpracę z władzą w obawie o życie członków swoich rodzin. Dzięki życzliwości mieszkańców mogli przetrwać reżim komunistyczny.

Niestety, pod koniec lat 70. XX wieku Hodża zerwał stosunki z Chinami, a Albania stała się samowystarczalna i odizolowana od reszty Europy. Dopiero po śmierci Hodży w 1985 r. system komunistyczny zaczął chylić się ku upadkowi z powodu znacznego zacofania gospodarczego i izolacji. Oficjalnie komunizm upadł w wyniku strajków i masowych protestów społecznych w latach 1990-1991 doprowadzając do pierwszych demokratycznych wyborów.
Po upadku komunizmu w maju 1990 r. przywrócono wolność religijną, jednak społeczeństwo albańskie pozostało świeckie. Po upadku dyktatury w Prawosławnym Kościele Autokefalicznym Albanii mianowano nowego arcybiskupa w 1992 r. Odpowiednikiem tego wyznania w Polsce jest Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny.

Populacja

Podczas Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań w Albanii w 2000 r. nie zadawano pytania o wyznanie, wobec czego dokładne dane na ten temat nie były znane. Kolejny Spis powszechny odbył się w 2011 r. Dane ostatniego Spisu powszechnego w 2023 r. (a planowanego na 2021 r.) ogłoszone przez Instituti i Statistikave (INSTAT) wskazują, że ok. 51% ludności wyznaje islam, chrześcijanie stanowią ok. 16% ogółu ludności w Albanii. Kraj zamieszkuje 2.402.113 osób. Zauważalny jest spadek liczby populacji. Od Spisu w 2011 r. ubyło ponad 429 tys. mieszkańców (czyli ok. 14,5%). Jako główną przyczynę podaje się masową emigrację. W kraju mieszka 755.950 rodzin tworzących tyleż samo gospodarstw domowych. Średnie gospodarstwo domowe składa się z 3,2 osób. Od 1990 r. zauważa się wyraźny spadek krzywej urodzeń w Albanii. Średni przyrost naturalny w Albanii w 2001 r. osiągnął 2,31 dziecka na kobietę, zaś w 2024 r. 1,64 dziecka na kobietę. Populacja Albanii na dzień 1 stycznia 2026 r. wynosiła 2.335.930 mieszkańców, co czyni spadek o 1,16% w porównaniu z danymi sprzed roku.

XXI w. – przemiany społeczno-gospodarcze

Współcześnie w kraju stopniowo rozwija się demokracja. Obserwowaliśmy te przemiany, m.in. rodzący się rynek kapitalistyczny, napływ obcego kapitału, handel wielkopowierzchniowy, rozwój budownictwa turystycznego na nadmorskim wybrzeżu ściany zachodniej kraju, w górach – jednocześnie dewastujące przyrodę, zanieczyszczające wodę i powietrze, ale także relikty przeszłości – zniszczone zabytki sakralne, obiekty archeologiczne.

W przygodnych rozmowach z nami Albańczycy deklarowali swoją religijność i bez oporu przyznawali się do wyznawanej wiary. W rzeczywistości jednak rzadko brali udział w praktykach nabożnych w miejscach kultu religijnego.

Doskonale rozumieliśmy Albańczyków ponieważ też doświadczyliśmy reżimu komunistycznego. Na tym poziomie mieliśmy ze sobą wiele wspólnego i doskonale rozumieliśmy się, bowiem wszyscy pamiętaliśmy tamte czasy. Spotykaliśmy się z otwartością i życzliwym przyjęciem przez Albańczyków.

Zabytki

Leżące na pd.-zach. Albanii starożytne miasto Butrint przyciąga podróżujących, także przez kanał Korfu, statusem najsłynniejszego zabytku archeologicznego w Albanii. Nad ruinami starożytnego miasta pieczę sprawuje Butrint Management Foundation (B.M.F.). Miasteczko zostało wpisane na listę zabytków Unesco. Bilet wstępu dla osoby dorosłej to koszt 1000 ALL (lek albański). W Butrint znajdują się liczne pozostałości kultury greckiej, rzymskiej i iliryjskiej.

W południowej Albanii na wzgórzach miejskich w Gjirokastrze i Beracie zachwycają zamki i jedyna w swoim rodzaju zachowana zabudowa średniowieczna do dzisiaj pozostająca w użyciu i zamieszkana. Na terenie twierdzy w Beracie znajduje się kościół pw. Zaśnięcia NMP. Jako Katedra prawosławna został przebudowany w 1797 r. i do dzisiaj stanowi najbardziej reprezentacyjny obiekt postbizantyjskiej architektury w mieście. Znajdujący się w nawie głównej przepiękny ikonostas z trzema parami wrót zajmuje trzy części nawy. Ikonostasy wprowadzono do Kościołów chrześcijańskich po siódmym Synodzie, czyli w VIII w. Synod przywrócił zamieszczanie ikon w kościołach. Tu, w ikonostasie wykonanym w 1807 r. w drzewie orzechowym i pozłoconym zachowano zasadę symetrii. Zaletą był dobór materiału, bowiem miękkie i podatne drzewo poddawało się dłutu, dzięki czemu wykonano bogate zdobienia z motywami roślinnymi, zwierzęcymi i postaciami ludzkimi. Ikonostas posiada 2 rodzaje ikon (12 dużych ikon Namiestnych oraz 27 małych ikon Świątecznych) zamieszczonych w 3 głównych rzędach (jeden nad drugim). Dolny rząd stanowi bazę dekoracyjną, chociaż zawiera najważniejsze elementy w konstruowaniu związków artystycznych. Rząd środkowy z dużymi 12 ikonami Namiestnymi w ikonostasie ma znaczenie najważniejsze. Wśród nich znajdują się 4 centralne ikony: 2 z prawej (ikona Jezusa Chrystusa Pantokraty (Wszechmocnego) i Jana Chrzciciela) i 2 z lewej (ikona Matki Boskiej i Zaśnięcia NMP – czyli patronki Katedry) strony Cesarskich Wrót (środkowych dwudrzwi). Wyszczególnione ikony stanowią obiekty najwyższego kultu oraz czci. Powyżej nich, na poziomym fryzie, artyści zamieścili okrągłe medaliony z namalowanymi obliczami proroków ciekawie przeplatanych ornamentami z winorośli. Powyższy rząd ikonostasu zdobi 27 małych ikon świątecznych, które tworzą ciąg scen według chronologii biblijnej uwieńczonych piramidalną formą zdobniczą. Jej centralny punkt dźwiga duży, rzeźbiony i malowany krzyż. Do zespołu rzeźbiarzy należeli albańscy twórcy, m.in.: Mistrz Andon, Stefan. Nad wykonaniem 27 małych ikon Świątecznych i 7 dużych Namiestnych pracowali: mistrz Johan Katro z braćmi Katro.

Zwiedzając prawosławną kaplicę cmentarną przy granicy z Grecją, uczestniczyliśmy w nabożeństwie żałobnym 11 miesięcy po śmierci. Licznie zebrani wierni świeccy zapalali tradycyjne świece ofiarne w świątyni, a batiuszka śpiewał Panichidę, litanię i kadził kadzidłem. Wdowa zanosiła nostalgiczne lamentacje przy grobie zmarłego. Po nabożeństwie każdy z uczestników modlitwy otrzymał od rodziny zmarłego podarunek (Pominki) w małej, okazjonalnej, papierowej torebce: mieszankę łuskanych orzechów włoskich, kulki owocu granatu, rodzynki, cukru, drobno pokrojonej zielonej pietruszki, i osobno babkę biszkoptową. Na tablicach nagrobkach godność osób zmarłych zapisano w językach greckim i albańskim.

Za ścianą Katedry pw. Zaśnięcia NMP w Beracie mieści się Muzeum Ikon Onufrego (Muzeu Ikonografik Onufri) na cześć XVI w. albańskiego malarza. Uwagę przyciąga kolekcja wystawiennicza ponad 173 eksponatów (106 ikon, 67 obiektów liturgicznych) wyselekcjonowanych z 1.500 obiektów muzealnych pochodzących z albańskich kościołów i monasterów, w tym z Beratu. Ikony były pisane przez twórców albańskich żyjących w XIV-XX w., tj.: Onufrego i jego potomków. Zgromadzono też prace anonimowe. Ciekawostką jest fakt, iż kolory farb, których Onufry używał do pisania ikon nie poddają się destrukcji czasu.

Ich skład pozostał tajemnicą mistrza. Eksponaty Muzeum przyciągają miłośników sztuki sakralnej.

W centralnej i południowej Albanii często można spotkać zabytkowe, na wpół zapomniane kościoły ozdobione wspaniałymi freskami. Wiele ocalałych świątyń cerkiewnych zostało odnowionych ze środków UE. Odnowione obiekty religijne zaliczane są do dziedzictwa kultury, a ich furtki pozamykano na kłódki i nie udostępnia się ich turystom. Część czynnych kościołów na drzwiach wejściowych posiada informacje z numerem tel. do osoby odpowiedzialnej – najczęściej batiuszki – który po kontakcie telefonicznym udostępnia obiekt turystom. W kilku udostępnionych nam do zwiedzania cerkwiach batiuszka bardzo chętnie opowiadał o losach religii w Albanii i współczesnym życiu Albańczyków.

Muzeum archeologiczne w Apolonii (Parku Arkeologjik Kombëtar Apolonia) stanowi dziedzictwo kultury od starożytności aż po obiekty kultu różnych wierzeń czasów późniejszych. Nosi ślady bazylik i świątyń chrześcijańskich, bowiem w 313 r. edyktem mediolańskim Apolonia została przekształcona w biskupstwo.

Zakończenie

To była wspaniała wyprawa śladami pierwszych chrześcijan i po historii kraju! Pięknie dziękujemy Dominique’owi Combette – naszemu organizatorowi, przewodnikowi i tłumaczowi, kierowcom – Krystynie Latawiec i Dominque’owi Combette, Annie z Białorusi, Tadeuszowi Różyckiemu za doborowe towarzystwo i opowieści z przeszłości!

© Joanna Okarma dla PolskiFR.fr

Warszawa, 22.05-26.06.2026 r.

*

Zapraszamy również do poprzedniego odcinka serii wakacyjnej.

>>> PolskiFR na wakacjach 8 #1 | Spacer przez Ogrody Tuileries do Luwru <<<