Pałac w Świerklańcu, czyli tragiczne losy „Małego Wersalu”

Pałac w Świerklańcu - widok od frontu, fot. Wikimedia (domena publiczna)

Hector-Martin Lefuel (1810-1880), który projektował pałac dla bajecznie bogatej familii Henckel von Donnersmarck nie ukrywał, że chciał postawić na Śląsku rezydencję równą przepychem rezydencjom królów Francji.

Pałac w Świerklańcu (niem. Neudeck), nazywany często „Małym Wersalem”, był jednym z najbardziej imponujących i wyrafinowanych przykładów architektury rezydencjonalnej Europy Środkowej. Nie wiemy ile kosztował – inż. Lefuel, architekt cesarza Napoleona III, był pod tym względem bardzo dyskretny – ale były to zapewne krocie.

Rozarium i palmiarnia

Dziś po pałacu zostały resztki zabudowań folwarcznych i dworskich, fontanny, park i ogromny jak stadion olimpijski zieleniec. Ale z licznych fotografii, a także dokumentacji (firma inż. Lefuela słynęła z drobiazgowo przygotowywanych planów) wiemy dość dokładnie jak wyglądał, jaką miał kubaturę, wnętrza, ozdoby i nowinki techniczne.

Powstał w latach 1868-1875. To wtedy Guido Henckel von Donnersmarck, zamożny przemysłowiec i magnat, zapragnął uczynić ze Świerklańca swoją główną rezydencję. Zlecił więc budowę neorenesansowego pałacu dedykując go swojej żonie Blance de Païva. Budynek, wzniesiony na planie podkowy – czytamy na portalu architektonicznym whitemad.pl – „zachwycał bogactwem detali, z centralnie umieszczonym ryzalitem mieszczącym hall oraz klatkę schodową, natomiast boczne skrzydła stanowiły pawilony z rozarium i palmiarnią. Rezydencję wzbogacały ponadto monumentalne tarasy opadające ku stawowi”.
Dodajmy do tego amfiteatr koncertowy, kościół i mauzoleum, a także rozsiane po terenie rzeźby autorstwa Emmanuela Frémieta, tego samego, który w 1897 r. wyrzeźbił monumentalny posąg św. Michała Archanioła na iglicę opactwa Mont Saint-Michel, a dwa lata później kolosalny pomnik inż. Ferdynanda de Lessepsa przy wejściu do Kanału Sueskiego.

Cesarz ze swoją fuzją

Ów wspomniany wyżej staw jest tu bardzo ważny. Z jego bowiem powodu budowa stanowiła ogromne wyzwanie inżynieryjne. Teren wybrany pod nowy pałac był doliną rzeki Brynicy, dlatego w grunt wbito najpierw ponad 2 tys. dębowych pali, na których dopiero wylano masywne podłoże pod mury.

Realizacją zajmowali się przybyli z Francji specjaliści wielu dziedzin – oprócz Lefuela do zespołu należeli m.in. rzeźbiarz Emmanuel Frémiet (twórca dekoracji rzeźbiarskich tarasów) oraz znana paryska firma Christofle i dekorator Charles Rossigneux, odpowiedzialni za wystrój wnętrz.

Jak pisze Irena Lukosz-Kowalska w tekście „Wnętrza »Małego Wersalu« w Świerklańcu”, pałac zasłynął szczególnie jako miejsce spotkań myśliwskich i wizyt monarchów. Nic dziwnego – hrabia Guido, będący jednym z najbogatszych poddanych cesarza Wilhelma II, podejmował w swojej rezydencji nawet samego Wilhelma II Hohenzollerna. Cesarz, zawołany myśliwy, wielokrotnie odwiedzał Donnersmarcków – zwłaszcza w sezonie polowań, korzystając z obfitości zwierzyny w okolicznych lasach. Dla uświetnienia owych wizyt w latach 1903-1906 w nieodległym sąsiedztwie wzniesiono osobny, mniejszy pałacyk gościnny zwany „Pałacem Kawalera”. Co ciekawe, przetrwał zawieruchę dziejową i stoi do dziś.

Każdy może się wykąpać

Historycy sztuki są w miarę zgodni: styl architektoniczny pałacu określany jest jako „francuski neorenesans z elementami baroku i rokoko”. Sama bryła pałacu – z malowniczymi mansardowymi dachami i klasycyzującymi detalami spod ręki Lefuela – nawiązywała do wielkich pałaców nad Loarą oraz królewskich rezydencji Île-de-France, czyli w tzw. regionie paryskim. Zatem porównywanie Świerklańca do Wersalu było jak najbardziej uzasadnione.

Pałac w Świerklańcu zachwycał rozmachem architektonicznym, jak i nowoczesnością rozwiązań konstrukcyjnych. Posiadał instalacje techniczne rzadkie w XIX w.: we wszystkich głównych apartamentach zainstalowano np. własne łazienki z bieżącą wodą, a także specjalnie zaprojektowane systemy ogrzewania, chodzenia i wentylacji zapewniające komfort mieszkańcom. Ściany zdobiły obrazy o tematyce muzycznej, m.in. dzieła popularnego wówczas francuskiego symbolisty Eugène’a Carrière’a.

Luksusowa rezydencja była zatem nie tylko pokazem bogactwa, wręcz pychy, ale i szczytowym osiągnięciem ówczesnej techniki budowlanej.

Gdzie jest kaplica hr. Guido?

W 1884 r. zmarła hrabina Blanka. Wiadomość ta stała się natychmiast tematem prasowym od Paryża po Nowy Jork, co jasno dowodzi pozycji mieszkańców „Małego Wersalu” w świecie ówczesnej arystokracji. Hrabina została pochowana w grobowcu na terenie świerklanieckiego parku.

Książę Guido ożenił się zaś ponownie kilka lat później z młodszą od siebie Katarzyną Slepcow. Jego wybranka również zamieszkała w Świerklańcu i pozostała u boku męża aż do jego śmierci w 1916 r. Oboje spoczęli w kaplicy grobowej przy pałacowym kościele, jednak ich szczątki zostały zbezczeszczone przez Sowietów w 1945 r. podczas grabieży. Dziś nie mają nawet symbolicznego grobu.

Po 1918 r. Świerklaniec pozostał po stronie niemieckiej. Rezydencję odwiedzali artyści, politycy, arystokraci z całej Europy. Choć czasy się zmieniły, wciąż organizowano tu przyjęcia i rauty. Dodatkową atrakcją był duch – Biała Dama, która pojawiała się o północy, ale – jak wspominali goście pałacu – dość nieprzewidywalnie. Dzięki bliskim relacjom z dworem pruskim, rodzina Henckel von Donnersmarck mogła cieszyć się względnym dostatkiem nawet w trudniejszych latach Wielkiego Kryzysu.

Górnicy i traktorzyści w akcji

Żołnierze Armii Czerwonej potraktowali pałac jak symbol znienawidzonej germańskości – ograbili go i spalili. Gdy w 1957 r. dokumentowano zachowane mury okazało się, że przetrwały jedynie w 20 proc. Zostały wpisane do rejestru zabytków, ale już w 1960 r. podjęto decyzję o ich rozbiórce. Potem było jeszcze dziwniej: 20 grudnia 1961 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki wydało decyzję nakazującą… odbudowę zamku, za to Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach zleciło ich rozbiórkę.

Nim PRL-owskie organa władzy uzgodniły swoją sprawczość i hierarchię, latem 1962 r. specjalna ekipa górników wysadziła resztki pałacu, a traktory splantowały teren. Pozostałości uprzątnęła miejscowa ludność, za co otrzymała możliwość wykorzystania gruzów na własny użytek. Wojewódzki Konserwator Zabytków dowiedział się o zniszczeniu pałacu dopiero kilka miesięcy później.

Resztki założenia pałacowego wywieziono: dwie pochodzące z parku pałacowego rzeźby lwów znajdują się w Zabrzu (zdobią wejście do parku przy ul. 3 Maja), natomiast brama do pałacu zdobi dziś wejście do ogrodu zoologicznego w chorzowskim parku rozrywki.

 

Politycy marzą o pałacu

Trudno sobie wyobrazić, ale monumentalny pałac dosłownie wyparował z krajobrazu Świerklańca. Czasami w śląskiej prasie lokalnej można przeczytać, że na pchlich targach i bazarach ktoś oferuje pamiątki z pałacu – zapewne te, których Rosjanie nie zdołali wywieźć i sprzedali mieszkańcom za bimber. Np. w 2018 r. „Dziennik Zachodni” donosił, że na bazarze w Bytomiu ktoś sprzedawał fragmenty sztukaterii, które zidentyfikowano jako pochodzące z świerklanieckiego Salonu Muzycznego. Owe zdobienia łączyły w założeniu francuski styl cesarstwa z motywami lokalnymi.

Na koniec ciekawostka: w 2019 r. w tekście zamieszczonym w miesięczniku „Wszystko co najważniejsze” Paweł Jabłoński, ówczesny podsekretarz stanu ds. współpracy ekonomicznej, rozwojowej oraz polityki afrykańskiej i bliskowschodniej zasugerował odbudowę Świerklańca. Zacytujmy fragment: „Zamki nad Loarą są symbolem wielkości Francji, a pałace renesansowych Włoch – dobrobytu Italii. Symbolem Polski i naszą turystyczną perłą mogą stać się Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie. Dzięki ‘Śląskiemu Wersalowi’ już wkrótce cały region może zmienić się w magnes przyciągający turystów”.

 

czytaj też: >>> Hiszpańska rodzina królewska oddała hołd Tatianie Radziwiłł w Paryżu <<<