Trzy wojny żydowskie przeciw Rzymowi, czyli obrona judaizmu przed pogaństwem

Pozostałości zabudowań twierdzy Masada, fot. Wikimedia (domena publiczna)

Pani Mireille Hadas-Lebel, ur. w 1940 r. w Tunezji, jest renomowaną francuską historyczką zajmującą się starożytnością. Po uzyskaniu kwalifikacji dydaktycznych w zakresie gramatyki i doktoratu (historia starożytna) została profesorem w Narodowym Instytucie Starożytnych Języków i Cywilizacji Orientalnych (INALCO) w Paryżu, gdzie przez wiele lat kierowała Katedrą Hebraistyki. Następnie przez wiele lat była specjalistką starożytnej historii i religii żydowskiej, a obecnie jest emerytowanym profesorem Uniwersytetu w Paryżu Panthéon-Sorbonne. Autorka licznych prac naukowych z zakresu m.in. historii antycznego judaizmu i języka hebrajskiego. Wśród jej najbardziej znanych publikacji, także w Polsce, wymienić należy tutaj: „Le peuple hébreu : Entre la Bible et l’Histoire” (1997), „Flavius Josèphe”, Fayard, 1989 (pol. tłumaczenie „Józef Flawiusz: Żyd rzymski”, Warszawa 1997), „Philon d’Alexandrie” (2003), „Hillel, un sage au temps de Jésus” (2005) i ostatnio „Une histoire du Messie” (2014), „Hérode” (2017) oraz „Les pharisiens : dans les Évangiles et dans l’histoire” (2021). Odznaczenia i dystynkcje za wybitne zasługi naukowe, m.in. Chevalier de la Légion d’honneur.

Nowości francuskiej biblistyki 2025/26

Jej wieloletnim mentorem naukowym był profesor paryskiej Sorbony, Józef Mélèze-Modrzejewski (ur. 1930 w Lublinie – zm. 2017 w Issy-les-Moulineaux), wybitny międzynarodowej renomy polski historyk świata antycznego i papirolog. Moje wspomnienia o profesor Mireille Hadas-Lebel sięgają naszych wspólnych spotkań naukowych w paryskiej Stacji Polskiej Akademii Nauk, gdy byłem organizatorem dwóch międzynarodowych kolokwiów dedykowanych wybitnym polskim emigracyjnym badaczom we Francji: Józefowi Tadeuszowi Milikowi (1999), pionierowi odkrywcy rękopisów biblijnych z Qumran i wspomnianemu już Józefowi Mélèze-Modrzejewskiemu (2003).

Paru le 25 septembre 2025, “les trois guerres de juifs contre Rome” aux éditions @LemmeEdit, de
Mireille Hadas-Lebel, qui se sont déroulées entre le Ier et le IIe siècle.

L’histoire des Juifs dans l’Antiquité est souvent arrêtée à la date fatidique de 70 qui vit la destruction… pic.twitter.com/slsqkghDn9

— Lucius Gellius Publicola 🏺 (@Lucius_Gellius) October 14, 2025

Na koniec 2025 r. francuska oficyna Lemme Edit opublikowała nową pracę Mireille Hadas-Lebel pt. „Les trois guerres des Juifs contre Rome. 66-73, 115-117, 132-135” („Trzy wojny Żydów przeciw Rzymowi”; Chamalieres 2025). Już wcześniej profesor Hadas-Lebel opublikowała pierwsze książki poświęcone tematyce starożytnych dziejów relacji Rzymu z Żydami m.in. „Massada : Histoire et symbole” (1995) i „Jérusalem contre Rome” (2011), a następnie oficyna Lemme Edit opublikowała w 2023 r. inne studium tej uczonej pt. „La revolte des Maccabées 167-142 avant J.-C”., która zainspirowała edytora Georgesa Gervaisa do kontynuacji tej nowej serii „Illustoria”. Jednak bezpośrednim pretekstem do obecnej publikacji była wyczerpana już na rynku księgarskim jej inna znakomita praca pt. „Rome, la Judée et les Juifs” (2009) o dziejach Żydów w świecie rzymskiego antyku.

Aktualna edycja została wzbogacona rozbudowanym wprowadzeniem i zupełnie nowym zakończeniem oraz co szczególnie atrakcyjne dla numizmatyków, na jej okładce umieszczono także wizerunek monety żydowskiego szekla z 3 roku pierwszej wojny żydowskiej przeciw Rzymowi (68/69 n.e) z inskrypcją „Święta Jerozolima” i „Szekel Izraela” oraz dwa inne obrazy monet z okresu tych powstań: słynną monetę cesarza Wespazjana z inskrypcją „Judea zdobyta” (str. 66) i tzw. grecką tetradrahmę z okresu drugiej wojny żydowskiej przeciwko Rzymowi 115-117 (str. 100). Podobnie wszystkie mapki zostały przedrukowane z oryginału przez Studio 6NK (str. 24,30,53,63,119 i 122).

Obecnie pragnę wyjaśnić, dlaczego tematyka żydowskich powstań narodowo-religijnych przeciw Rzymowi w starożytności może być interesująca dla polskiego czytelnika. We wprowadzeniu Autorka dokonuje analizy historii Żydów w relacji z potęgą antycznego Rzymu, który podbił cały basen Morza Śródziemnego do I wieku i następnie dał początek Cesarstwu, które władało niemal totalnie ówczesnym światem do końca V wieku. Dzieje narodu żydowskiego pod władzą Rzymu okazały się tragiczne i skutkowały wybuchem trzech wojen, czyli narodowo-religijnych powstań przeciw potędze militarno-politycznej Cesarstwa, a jednocześnie było to pierwsze w historii starcie, unikalnej w świecie antycznym, religii i kultury monoteistycznej Żydów z pogaństwem wielokulturowego obszaru Imperium. Innym, chociaż pobocznym, skutkiem tych żydowskich wojen z Rzymem było także m.in. powstanie w I wieku chrześcijaństwa i rozwój wczesnego Kościoła w Judei i na Bliskim Wschodzie oraz następnie na obszarze rzymskiego Morza Śródziemnego. W kontekście tragicznych skutków tych wojen żydowskich z Rzymem w I i II wieku można śmiało rzec, że dzieje ostatnich dwóch tysięcy lat Żydów i ich rozproszenia w świecie, czyli tzw. diaspory, są ich niewątpliwym skutkiem, gdyż to ich katastrofalne klęski zdeterminowały nie tylko historię polityczną, ekonomiczną-społeczną, ale także miały wielki wpływ na wieki na kulturę i religię żydowską. Powstanie po niemal 20 wiekach od czasu tych wojen Żydów współczesnego państwa Izrael w maju 1948 r. jest tego najlepszym dowodem!

Paradoksem starożytnych relacji żydowsko-rzymskich jest jednak fakt, że początkowo układały się dobrze, skoro w 161 p.n.Ch. małe państwo Judei w trakcie wojny obronnej przeciw hellenistycznej Syrii, rządzonej wówczas przez dynastię Seleukidów, dążących do stałej okupacji i siłowego narzucenia pogaństwa Żydom (Powstanie Machabeuszy), zawarło wtedy pierwszy traktat o sojuszu i przyjaźni z rosnącą w basenie Morza Śródziemnego potęgą Rzymu. Rzym zainteresowany wtedy osłabieniem i podbojem Syrii oraz Bliskiego Wschodu, odnawiał owo przymierze z Żydami w I wieku p.n.Ch., aż do czasu podboju Syrii w 63 p.n.Ch. Świadectwo owego pierwszego przymierza Judei z Rzymem odnajdujemy w rozdziale 8 biblijnej Księgi Machabejskiej, źródle wiedzy o walce Żydów w obronie wiary i niepodległości z hellenistyczną Syrią w połowie II wieku p.n.Ch. Późniejsze wojny Żydów z Rzymem w I i II wieku zupełnie odmieniły sytuację i stały się już tylko dramatycznym wspomnieniem historii upadłego państwa i zagrożonej kultury oraz religii mojżeszowej…

Trzy wojny Żydów z Rzymem są tu jasnym dowodem tego upadku: pierwsze powstanie żydowskie przeciw Rzymowi 66-73, opisane skrupulatnie przez historyka żydowskiego Józefa Flawiusza, zakończyło się totalnym podbojem Judei i Jerozolimy oraz zniszczeniem Świątyni Żydów; podobnie drugie powstanie z lat 115-117 wybuchłe wśród Żydów z diaspory w Egipcie, Libii (Cyrenajce) i na Cyprze zostało także krwawo stłumione, natomiast trzecia wojna z lat 132-135 pod wodzą Szymona Bar Kochby, była już końcowym dramatem państwa oraz kultury i religii żydowskiej, odmieniając także judaizm na dwa tysiące lat. Ważnym elementem jest tu oczywiście dostępność antycznych źródeł pisanych, którymi dysponuje współczesna historia.

Gdy chodzi o pierwszą wojnę z lat 66-73 to niewątpliwie najcenniejszym są dzieła żydowskiego historyka Józefa Flawiusza z I wieku, naocznego uczestnika i świadka, autora monumentalnego dzieła „De Bello Judaico” (Dawne dzieje Izraela, tłumaczenie Zygmunt Kubiak i Jan Radozycki, wstęp. ks. Eugeniusz Dąbrowski, Warszawa 1993, t.I-II). Opis, chociaż fragmentaryczny dwóch późniejszych wojen znajduje się w dziele „Historia rzymska”, piszącego po grecku historyka Kasjusza Diona (160-230).

Podobnie jest w przypadku innych źródeł żydowskich i chrześcijańskich, które z racji polemik ideologicznych i elementu legendarnego nie stanowią zbyt wiarygodnego materiału historycznego. Mowa tu m.in. o opinii znanego historyka rzymskiego Tacyta z I wieku piszącego lakonicznie o klęsce pierwszego powstania Żydów („Historiae V,10: Tylko Żydzi nie ustąpili, co wzmogło gniew”), jako dowodu ich bezgranicznej determinacji w obronie swojej wiary przed potęgą Rzymu, co było także powodem rozwoju postaw antyjudaizmu na terenie ogromnego Cesarstwa Rzymskiego I-V wieku.

Jak wspomniano praca Mireille Hadas-Lebel ukazuje nam historię i znaczenie trzech wojen żydowskich z Rzymem w pięciu zasadniczych częściach, w porządku chronologicznym. Pierwsza część pt. „Od sojuszu do konfrontacji” (str. 15-36) prezentuje pierwszy okres ekspansji Rzymu we wschodniej części Morza Śródziemnego i budowania stosunków Judei z Rzymem od połowy II wieku p.n.Ch. do połowy I wieku n.e. Mowa tu m.in. zatem o czasie żydowskiego Powstania Machabeuszy w Judei (167-142 p.n.Ch), rzymskim podboju Syrii i ustanowieniu władzy króla Heroda oraz jego synów w Judei, a następnie o bezpośrednich rządach rzymskich prokuratorów w okupowanej Judei, epoce narodzin Jezusa z Nazaretu i wczesnego chrześcijaństwa aż do wybuchu pierwszego powstania żydowskiego w 66 r.

Druga część poświęcona jest wojnie w Judei z lat 66-72 (str. 37-67) i na wstępie odnajdujemy krótką analizę jej źródeł historii, jakim jest dzieło Józefa Flawiusza z I wieku. Następnie poznajemy przyczyny konfliktu i jego przebieg, począwszy od wybuchu walk w północnej Galilei, czyli w Ojczyźnie Jezusa z Nazaretu z udziałem późniejszego autora Józefa Flawiusza, wyboru Wespazjana na nowego cesarza Rzymu i późniejszego oblężenia Jerozolimy… aż po spalenie Świątyni Żydów przez wojska Tytusa, późniejszego kolejnego cesarza. Ostatnim dramatycznym etapem tej wojny było zdobycie przez rzymski X legion Fretensis ostatniego bastionu żydowskiego oporu, czyli słynnej twierdzy Masada na południu Morza Martwego w 73 r., zakończonego zbiorowym samobójstwem powstańców… do dziś będącym symbolem żydowskiego oporu i bohaterstwa, znanym także z literatury i kinematografii. Innym skutkiem klęski powstania w Judei w I w. było rozproszenie Żydów w basenie Morza Śródziemnego, zwłaszcza na Bliskim Wschodzie i północnej Afryce oraz na terenie Bałkanów i Italii.

W części trzeciej (str. 68- 84) ukazano upadek judaizmu na obszarach żydowskiej diaspory w Egipcie, Libii i na Cyprze po klęsce drugiego powstania w latach 115-117. Autorka wzbogaca analizę o dzieje wspólnot żydowskich w północnej Afryce i na Cyprze oraz o przyczyny wybuchu konfliktu i opis tragicznych skutków polityczno-religijnych krwawego stłumienia żydowskiej rewolty.

Część czwarta (str. 85-112) prezentuje ostatnie powstanie Żydów przeciw Rzymowi (132-135) w czasach cesarza Hadriana, za co odpowiedzialny miał być cesarski zakaz obrzezania wśród Żydów, jednego z głównych religijnych filarów judaizmu, jednak obecnie w opinii historyków owa przyczyna ustępuje innemu faktowi. Cesarz Hadrian nakazał konstrukcję na miejscu zniszczonej 60 lat wcześniej Jerozolimy i Świątyni, nowej rzymskiej kolonii Aelia Capitolina i pogańskiej świątyni dedykowanej Jowiszowi Kapitolińskiemu, co doprowadziło do rewolty żydowskiej pod wodzą Szymona Bar Kochby (aram. Syn Gwiazdy), zakończonej po jej upadku, niezwykle krwawym odwetem Rzymu: masowym wymordowaniem i sprzedażą do niewoli oraz wysiedleniem Żydów z Judei, którzy nieliczni schronili się w części północnej Galilei, zakładając tamże znane szkoły rabiniczne m.in. w Tyberiadzie i Seforis.

Wzniesienie rzymskiej kolonii Aelia Capitolina i zakaz wstępu Żydom do Jerozolimy pod karą śmierci dopełniły tylko ów dramat narodowo-religijny. Podobnie biblijny język hebrajski został dość szeroko wyparty przez ówczesny uniwersalny na Bliskim Wschodzie, język aramejski. Nawet nazwa rzymskiej prowincji Judei uległa zmianie na Syria-Palestyna czyniąc aluzję do sąsiedniego narodu Filistynów, odwiecznych wrogów żydowskich! Akta tego upadku judaizmu w II w. znalazły odzwierciedlenie w bogatym, ale rozproszonym materiale antycznych źródeł pisanych: rzymskich (Kasjusz Dion; „Historiae Augustae”, Hadrian 14) i żydowskich („Miszna”) oraz odkryć archeologii z lat 1951-65 na Pustyni Judzkiej (Masada, Wadi Murabbat, Hebron, Ain Gedi), a także numizmatyki.

Ostatnia część (str. 113-125) poświęcona jest sytuacji żydowskiej diaspory w Cesarstwie Rzymskim po upadku tych trzech powstań. W okresie rzymskiej dynastii Sewerów (II-III w.), mimo zakazu żydowskiego prozelityzmu, sytuacja wspólnot żydowskich uległa poprawie, o czym świadczą zapisy źródeł rabinicznych i rzymskich („Historiae Augustae”) i chrześcijańskich (m.in. św. Hieronim i Orygenes). Analiza odkryć archeologii w Palestynie potwierdza ruiny 18 synagog we wschodniej Galilei m.in. Beth Alpha. Uzupełnieniem jest prezentacja najważniejszych ówczesnych ośrodków tzw. diaspory żydowskiej w Rzymie, Kartaginie (Tunezja) i Azji Mniejszej emanujących rozwojem kultury i religii mojżeszowej w świecie chrześcijańskiego już późnego Cesarstwa Rzymskiego i Bizancjum. Zainteresowani tematyką mają do dyspozycji w uzupełnieniu wybór bibliografii (str. 131-139), tej interesującej popularno-naukowej publikacji Mireille Hadas-Lebel, a jestem przekonany, że polski czytelnik odnajdzie tu zapewne wiele zadziwiających wspólnych punktów historii walk Żydów i Polaków w obronie zagrożonej wiary i kultury narodowej na przestrzeni dziejów. Gorąco polecam!

 

czytaj też: >>> Jerozolima w świetle historii i archeologii, czyli w samym sercu Ziemi Świętej <<<